Όταν η χαρά συνοδεύεται από τον φόβο της απώλειας, η σκέψη δυσκολεύεται να παραμείνει στο παρόν. Τι συμβαίνει όταν, αντί να απολαμβάνουμε κάτι όμορφο, αρχίζουμε να ανησυχούμε για το ενδεχόμενο να μην κρατήσει;
Υπάρχουν περίοδοι στη ζωή μας που τα πράγματα μοιάζουν επιτέλους να βρίσκουν τη θέση τους. Μια σχέση εξελίσσεται όμορφα, μια επαγγελματική προσπάθεια αποδίδει καρπούς, μια περίοδος ηρεμίας έρχεται ύστερα από καιρό δυσκολιών. Θα περίμενε κανείς ότι αυτές οι στιγμές θα μας επέτρεπαν να χαλαρώσουμε και να τις απολαύσουμε. Κι όμως, μερικές φορές συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο.
Μια σκέψη εμφανίζεται σχεδόν απρόσκλητα: «Κι αν κάτι συμβεί;», «Κι αν δεν κρατήσει;», «Κι αν τελικά τα πράγματα δεν είναι τόσο καλά όσο φαίνονται;».
Η χαρά αρχίζει να συνυπάρχει με μια αδιόρατη ανησυχία. Αντί να αφεθούμε σε αυτό που συμβαίνει, αισθανόμαστε την ανάγκη να προετοιμαστούμε για κάτι δυσάρεστο, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει κάποια συγκεκριμένη ένδειξη ότι πρόκειται να συμβεί.
Η εμπειρία αυτή περιγράφεται με τον όρο Foreboding Joy, ο οποίος έγινε ευρύτερα γνωστός μέσα από το έργο της ερευνήτριας Brené Brown και το βιβλίο της Atlas of the Heart (2021). Δεν πρόκειται για επίσημη ψυχολογική διάγνωση, αλλά για έναν περιγραφικό όρο που αποτυπώνει μια ιδιαίτερη συναισθηματική αντίφαση: τη δυσκολία να απολαύσουμε τη χαρά όταν η πιθανότητα να τη χάσουμε βρίσκεται ήδη στη σκέψη μας.
Όταν η σκέψη απομακρύνεται από το παρόν
Ένας από τους ψυχολογικούς μηχανισμούς που συνδέονται με αυτή την εμπειρία είναι το anticipatory anxiety, δηλαδή το άγχος που γεννιέται από την προσδοκία ενός πιθανού αρνητικού γεγονότος.
Η ανθρώπινη σκέψη έχει την ικανότητα να στρέφεται στο μέλλον, να εξετάζει διαφορετικά ενδεχόμενα και να προετοιμάζεται για καταστάσεις που ενδέχεται να προκύψουν. Πρόκειται για μια σημαντική λειτουργία που συμβάλλει στην προσαρμογή μας. Όταν, όμως, η προσοχή μας παραμένει προσκολλημένη σε αρνητικές πιθανότητες, το μέλλον αρχίζει να επηρεάζει δυσανάλογα τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε το παρόν.
Έτσι, ακόμη και μια όμορφη στιγμή μπορεί να γίνει αφορμή για ανησυχία. Η σκέψη μετακινείται από αυτό που έχουμε σε αυτό που ενδέχεται να χάσουμε.
Καθοριστικό ρόλο παίζει και η αβεβαιότητα. Δεν γνωρίζουμε πόσο θα διαρκέσει μια σχέση, αν μια περίοδος ευημερίας θα συνεχιστεί ή αν οι συνθήκες που μας κάνουν ευτυχισμένους θα παραμείνουν ίδιες. Για ορισμένους ανθρώπους, η αδυναμία να γνωρίζουν τι επιφυλάσσει το μέλλον είναι από μόνη της δύσκολη στη διαχείριση.
Γιατί δυσκολευόμαστε να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να χαρεί;
Η σχέση ανάμεσα στο άγχος και στη δυσκολία απόλαυσης των θετικών συναισθημάτων έχει απασχολήσει την επιστημονική έρευνα.
Μια σχετική μελέτη δημοσιεύτηκε το 2022 στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Anxiety Disorders με τίτλο Correlates of Dampening and Savoring in Generalized Anxiety Disorder.
Οι ερευνητές μελέτησαν 233 συμμετέχοντες από τον γενικό πληθυσμό, εξετάζοντας τη σχέση ανάμεσα στα συμπτώματα γενικευμένου άγχους και σε δύο διαφορετικές συναισθηματικές τάσεις: το savoring, δηλαδή την ικανότητα να αναγνωρίζουμε, να απολαμβάνουμε και να παρατείνουμε συνειδητά τα θετικά συναισθήματα, και το dampening, την τάση να περιορίζουμε ή να υποβαθμίζουμε τη θετική συναισθηματική μας εμπειρία.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα εντονότερα συμπτώματα άγχους συνδέονταν με χαμηλότερη τάση για απόλαυση θετικών συναισθημάτων και μεγαλύτερη τάση περιορισμού τους. Σημαντικό ρόλο στις σχέσεις αυτές φάνηκε να έχουν η δυσανεξία στην αβεβαιότητα, ο φόβος της συναισθηματικής αντίθεσης και οι αρνητικές πεποιθήσεις γύρω από τα θετικά συναισθήματα.
Τα ευρήματα δεν αποδεικνύουν ότι το άγχος προκαλεί τη δυσκολία απόλαυσης της χαράς. Αναδεικνύουν, ωστόσο, πόσο στενά μπορεί να συνδέονται ο τρόπος με τον οποίο διαχειριζόμαστε την αβεβαιότητα και η δυνατότητά μας να βιώνουμε θετικά συναισθήματα.
Μερικές φορές, λοιπόν, δεν είναι η απουσία ευχάριστων εμπειριών που μας δυσκολεύει. Είναι η αδυναμία μας να αφεθούμε σε αυτές.
Η προσδοκία της απογοήτευσης ως μορφή προστασίας
Μια πιθανή εξήγηση για αυτή τη στάση βρίσκεται στην ανάγκη μας να αισθανόμαστε προετοιμασμένοι απέναντι σε όσα δεν μπορούμε να ελέγξουμε.
Ίσως έχουμε συνδέσει, συνειδητά ή ασυνείδητα, την προσδοκία του χειρότερου με έναν τρόπο συναισθηματικής αυτοπροστασίας. Αν περιμένουμε ότι κάτι θα πάει στραβά, μπορεί να πιστεύουμε ότι θα αιφνιδιαστούμε λιγότερο όταν συμβεί.
Η λογική αυτή έχει τη δική της εσωτερική συνέπεια: αν δεν ενθουσιαστούμε υπερβολικά, αν δεν επενδύσουμε συναισθηματικά, αν διατηρήσουμε κάποιες επιφυλάξεις, ίσως η ενδεχόμενη απογοήτευση να είναι πιο εύκολη στη διαχείριση.
Ωστόσο, η διαρκής προετοιμασία για ένα αρνητικό ενδεχόμενο δεν μας προστατεύει απαραίτητα από τον πόνο. Αντίθετα, μπορεί να μας κρατά σε μια κατάσταση συνεχούς επαγρύπνησης, ακόμη και όταν δεν υπάρχει κάποια άμεση απειλή.
Και υπάρχει ένα κόστος που συχνά περνά απαρατήρητο. Στην προσπάθειά μας να περιορίσουμε τη μελλοντική απογοήτευση, ενδέχεται να περιορίζουμε και την ικανότητά μας να βιώνουμε την παρούσα χαρά.
Η ικανότητα να απολαμβάνουμε αυτό που συμβαίνει
Η επιστημονική έρευνα γύρω από το savoring προσφέρει μια ενδιαφέρουσα οπτική για τη σχέση μας με τα θετικά συναισθήματα.
Σε μελέτη των Rosen και LaFreniere (2023), που δημοσιεύτηκε στο Journal of Anxiety Disorders, εξετάστηκε η σχέση ανάμεσα στην ανησυχία και στη συνειδητή απόλαυση θετικών εμπειριών.
Στην έρευνα συμμετείχαν 139 άτομα, με και χωρίς γενικευμένη αγχώδη διαταραχή. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι, μετά από μια διαδικασία πρόκλησης ανησυχίας, η καθοδηγούμενη εστίαση σε μια ευχάριστη εμπειρία συνδέθηκε με μείωση της ανησυχίας και του άγχους, καθώς και με αύξηση των θετικών συναισθημάτων, σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι τα οφέλη αυτά παρατηρήθηκαν και στις δύο ομάδες συμμετεχόντων.
Η μελέτη δεν εξέτασε ειδικά το Foreboding Joy, ούτε αποδεικνύει ότι η συνειδητή απόλαυση μπορεί να εξαλείψει την ανησυχία. Υποδεικνύει, ωστόσο, ότι η σκόπιμη εστίαση σε μια θετική εμπειρία μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά τη συναισθηματική μας κατάσταση.
Η απόλαυση, επομένως, δεν είναι πάντοτε μια αυθόρμητη διαδικασία. Είναι και μια ικανότητα που μπορούμε να καλλιεργήσουμε μέσα από την προσοχή, την επίγνωση και την εξάσκηση.
Δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε ότι όλα θα πάνε καλά
Ίσως το πιο δύσκολο κομμάτι αυτής της εμπειρίας είναι να αποδεχτούμε ότι δεν μπορούμε να εξασφαλίσουμε τη διάρκεια των όμορφων πραγμάτων.
Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα πώς θα εξελιχθεί μια σχέση, μια επαγγελματική πορεία ή μια περίοδος ευτυχίας. Η αβεβαιότητα αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας. Και όσο φυσικό κι αν είναι να αναζητούμε τη σταθερότητα, δεν είναι πάντοτε στο χέρι μας να την εξασφαλίσουμε.
Αυτό που μπορούμε να καλλιεργήσουμε είναι η ικανότητα να αναγνωρίζουμε πότε η σκέψη μας απομακρύνεται από το παρόν και εγκλωβίζεται σε πιθανά μελλοντικά σενάρια.
Μπορούμε, για παράδειγμα, να αναρωτηθούμε:
Αυτό που φοβάμαι συμβαίνει αυτή τη στιγμή ή αποτελεί ένα ενδεχόμενο που σκέφτομαι;
Υπάρχει κάποια πραγματική ένδειξη ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά;
Μήπως προσπαθώ να προετοιμαστώ για μια απογοήτευση που δεν έχει συμβεί;
Τι θα συνέβαινε αν επέτρεπα στον εαυτό μου να απολαύσει αυτή τη στιγμή, χωρίς να γνωρίζω τι θα ακολουθήσει;
Δεν πρόκειται για την προσπάθεια να εξαλείψουμε κάθε αρνητική σκέψη ή να αντικαταστήσουμε την ανησυχία με μια επιβεβλημένη θετικότητα. Πρόκειται για κάτι πιο ουσιαστικό: να μάθουμε να διακρίνουμε αυτό που συμβαίνει από αυτό που φοβόμαστε ότι μπορεί να συμβεί.
Η χαρά δεν χρειάζεται εγγυήσεις
Ίσως τελικά να μην μπορούμε να προστατευτούμε πλήρως από την απογοήτευση, την αλλαγή ή την απώλεια. Μπορούμε, όμως, να αναγνωρίσουμε ότι η πιθανότητα μιας μελλοντικής δυσκολίας δεν ακυρώνει την αξία μιας όμορφης εμπειρίας στο παρόν.
Το να χαίρομαι δεν σημαίνει ότι αγνοώ την πραγματικότητα. Το να αισθάνομαι ευτυχισμένος δεν σημαίνει ότι θεωρώ πως όλα θα παραμείνουν για πάντα ίδια. Και το να επιτρέπω στον εαυτό μου να απολαύσει κάτι δεν σημαίνει ότι αρνούμαι την πιθανότητα να το χάσω.
Σημαίνει ότι δεν επιτρέπω σε μια πιθανή μελλοντική απώλεια να καθορίζει εξ ολοκλήρου τον τρόπο με τον οποίο βιώνω το παρόν.
Δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε ότι όλα θα πάνε καλά για να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να χαρεί όταν κάτι πηγαίνει καλά.
Ίσως αυτή να είναι μια από τις πιο ουσιαστικές υπενθυμίσεις: η χαρά δεν χρειάζεται εγγυήσεις. Χρειάζεται χώρο.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Brown, B. (2021). Atlas of the heart: Mapping meaningful connection and the language of human experience. Random House
Malivoire, B. L., Marcotte-Beaumier, G., Sumantry, D., & Koerner, N. (2022). Correlates of dampening and savoring in generalized anxiety disorder. International Journal of Cognitive Therapy, 15, 414–433. https://doi.org/10.1007/s41811-022-00145-x
Rosen, F. N., & LaFreniere, L. S. (2023). Savoring, worry, and positive emotion duration in generalized anxiety disorder: Assessment and interventional experiment. Journal of Anxiety Disorders, 97, 102724. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2023.102724
